WKD

27 maja 2026 r. obchodzimy 10-rocznicę wycofania z eksploatacji elektrycznych zespołów trakcyjnych serii EN94. Z tej okazji przypominamy historię ich eksploatacji, a także tzw. „życie po życiu” czyli okres emerytury tych zespołów, który jest nie mniej ciekawy niż gdy jeszcze jeździły w ruchu pasażerskim.

Kłopotliwy prototyp

W połowie lat 60 XX w. Polskie Koleje Państwowe (których WKD ówcześnie była częścią) podjęły decyzję o zakupie nowego taboru dla Warszawskiej Kolei Dojazdowej, z uwagi na znaczne wyeksploatowane angielskich wagonów serii EN80, których wiek zbliżał się do 40 lat. Wagony też były już także przestarzałe i mało pojemne, a także bardziej przypominały tramwaje (co było ich zaletą na tle EN94 szczególnie na tzw. „odcinkach miejskich” w Grodzisku, Milanówku i Warszawie Włochy).

Projekt opracowało Centrum Naukowo-Techniczne Kolejnictwa (ob. Instytut Kolejnictwa) i w połowie 1968 r. Państwowa Fabryka Wagonów we Wrocławiu zakończyła prace przy pierwszym pojeździe, oznaczonym fabrycznie jako 101N-01.

Pod koniec 1968 r. został uroczyście powitany na terenie lokomotywowni WKD w Grodzisku i zaczął pierwsze jazdy z pasażerami. Był jednak bardzo awaryjny i często nowatorskie rozwiązania okazały się chybione w związku z czym seryjne pojazdy znacznie różniły się od pierwowzoru (z czasem także EN94-01 został upodobniony do reszty EN94).

Kolejne jednostki oznaczono fabrycznie serią 101Na (co podkreślało, iż ten typ EZT, ma także dużo wspólnego z tramwajami). Pozostałych 39 jednostek wraz z wdrożonymi zmianami, PaFaWag dostarczył w latach 1971-1972. Pozwoliło to na całkowite wycofanie do 1973 r. wszystkich wagonów silnikowych i doczepnych serii EN80.

Rys techniczny EN94

EN94 były dwuczłonowymi elektrycznymi zespołami trakcyjnymi o układzie osi Bo’Bo’+2’2’. Długość całkowita jednostki wynosiła 27 800 mm (prototyp 26 800 mm), szerokość 2 640 mm (prototyp 2 620 mm), a wysokość 3 600 mm. Masa służbowa pojazdu wynosiła 44,1 t. Jednostki osiągały maksymalną prędkość eksploatacyjną 80 km/h. Napęd zapewniały cztery silniki trakcyjne typu LKc-310 o mocy łącznej 226 kW. Rozruch realizowany był poprzez klasyczny układ oporowy ze stycznikową aparaturą sterowania. Pojazdy wyposażone były w nożycowe odbieraki prądu typu AKP-4E. Przyspieszenie rozruchu wynosiło 0,6÷0,9 m/s².

EN94 mogły przewozić 250 pasażerów, oferując 80 miejsc siedzących. Wnętrze dostosowane było do ruchu aglomeracyjnego, z szerokimi drzwiami umożliwiającymi sprawną wymianę podróżnych na przystankach, a także posiadały boczny układ siedzeń w okolicach końca członu, pozwalający na zwiększoną liczbę miejsc stojących. Dodatkowo oznaczono specjalne miejsca dla inwalidów oraz dla matek z dziećmi.

Trudne początki eksploatacji

Zespoły serii EN94 sprawiały na początku eksploatacji liczne problemy (czyli jak większość nowo budowanych pojazdów) związane z awariami sprężarek, przetwornic, a także samych silników, jednak po dokładnym poznaniu ich przez grodziski warsztat WKD, a także po pierwszych przeprowadzonych naprawach rewizyjnych (od 1973 r.) jednostki te stawały się coraz bardziej niezawodne, co było ich wyróżnikiem praktycznie do końca ich eksploatacji. Kolejnym z problemów były częste wykolejenia na odcinku miejskim w Warszawie (szczególnie na łuku w okolicach ul. Szczęśliwickiej). Było to jedną z przyczyn likwidacji dotychczasowej na tzw. Nitce miejskiej w Warszawie i zbudowanie obecnej linii od okolic p.o. Warszawa Raków przez Aleje Jerozolimskie i Redutę Ordona do stacji Warszawa Śródmieście WKD w wykopie linii średnicowej od Warszawy Zachodniej.

Pierwsze kasacje pojazdów serii EN94

W 1977 r. w pożarze mocno ucierpiały człony b jednostki EN94-05 i człon a EN94-32. W związku z dużymi zniszczeniami podjęto decyzję o kasacji obu członów. Z kolei ocalałe człony połączono w jeden pojazd oznaczony jako EN94-32. Ciekawostką jest to, iż pojazd ten z uwagi na to, iż był złożony z dwóch członów a, początkowo posiadał 2 odbieraki prądu, z czasem podczas jednej z napraw rewizyjnych zdemontowany, pozostawiono jednak postawę pantografu, którą usunięto dopiero w 1993 r. podczas naprawy głównej w ZNTK Bydgoszcz.

Kolejne zdarzenie, po którym skasowano kolejną EN94 to rok 1986 r. i zespół EN94-02 który brał udział w zderzeniu z samochodem ciężarowym w okolicach obecnego przystanku osobowego Grodzisk Mazowiecki Jordanowice (ówczesny Grodzisk Mazowiecki Muzeum). Człon b został pocięty na miejscu wypadku, człon a kilka lat stał jeszcze na terenie lokomotywowni WKD w Grodzisku służąc jako dawca części.

Rok później pocięto po pożarze EN94-07, a w 1989 r. po wypadku na stacji Warszawa Śródmieście WKD (zderzenie z kozłem oporowym) złomowano EN94-01.

W 1991 r. na stacji Podkowa Leśna Główna podczas postoju doszło do pożaru jednostki EN94-36, którą niebawem pocięto.

Wytężona eksploatacja i rozpoczęcie napraw głównych

W związku z intensywną eksploatacją EN94 już w połowie lat 80 XX w. rozpoczęto proces naprawy głównej jednostki EN94-22. Początkowo naprawę rozpoczęły przeprowadzać warsztaty WKD w Grodzisku, jednak zakres prac przewyższył ówczesne możliwości warsztatu i zespół ten podobnie jak i pozostałe EN94 zostały skierowane na naprawy do Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Bydgoszczy (obecnie PESA Bydgoszcz).

Pierwszą jednostką, którą oddano po naprawie głównej była EN94-12. Naprawę ukończono 10 maja 1991 r. Do końca 1994 r. naprawy główne przeszły wszystkie 35 EN94 będące ówcześnie na stanie WKD.

Głównymi zmianami, wprowadzanymi w ZNTK Bydgoszcz był montaż drzwi odskokowo-przesuwnych w miejsce dotychczasowych drzwi harmonijkowych, montaż trzeciego, górnego reflektora, wymiana siedzeń pasażerskich na wandaloodporne, a także powiększenie kabin maszynisty i wprowadzenie nowych pulpitów sterowniczych. Zmieniono nieznacznie także schemat malowania, dodając żółty kolor na czołach jednostek co było jednym ze wskazań komisji wypadkowej po zderzeniach pociągów z pojazdami ciężarowymi na przejazdach kolejowych w Polsce pod koniec lat 80.

Eksploatacja EN94 w latach 1995-2012

W drugiej połowie lat 90, w związku z ograniczeniem pracy eksploatacyjnej na WKD, nie było konieczności eksploatacji wszystkich zespołów trakcyjnych. Spowodowało to kilkuletnie przestoje EN94 w oczekiwaniu na przeprowadzanie napraw rewizyjnych, a także służenie jako magazyny części zamiennych przez wybrane pojazdy.

W 2001 r. w związku z rozpoczętym procesem usamorządowienia spółki WKD, a także rebrandingiem, zatwierdzono nowy schemat malowania, wprowadzany sukcesywnie podczas kolejnych napraw rewizyjnych EN94. Pierwszym zespołem w nowym malowaniu była jednostka EN94-13, którą zaprezentowano w grudniu 2001 r. Rok później w związku ze zmianą przepisów zrezygnowano z malowania na żółty kolor czół jednostek.

W kolejnych latach pojazdy te ulegały jeszcze nieznacznym modyfikacjom poprzez wymianę okien na przyciemniane, doposażono je w nowe przetwornice, a wybrane zespoły otrzymały monitoring. Na kilku pojazdach zamontowano nowe, połówkowe pantografy zaś na EN94-27 próbnie zamontowano halogenowe reflektory. W 2004 r. w związku z zakupem w PESIE Bydgoszcz pojazdu EN95-01 odstawiono pojazdy o numerach 11,12, 20 i 29. Pierwsze dwa pocięto w tym samym roku, zaś kolejne dwa do kwietnia 2009 r. służyły jako magazyn części zamiennych dla pozostałych EN94 po czym i one zostały złomowane. W tym samym roku dość poważnemu wypadkowi uległa jednostka EN94-40 po zderzeniu z samochodem ciężarowym na przystanku Grodzisk Mazowiecki Jordanowice. Podjęto wówczas decyzje o odbudowie składu.

Ten sam los nie spotkał jednak EN94-38, która w czerwcu 2010 r. w wypadku z koparką na przystanku Warszawa Raków także została poważnie uszkodzona. Zakres zniszczeń i nadejście nowego taboru skłoniły WKD do skreślenia pojazdu z ilostanu i jednostkę zezłomowano na przełomie marca i kwietnia 2012 r.

Rok 2012 r. przyniósł także pierwsze planowe odstawiane jednostki EN94 do kasacji. Głównym powodem była konieczność przeprowadzenia kolejnych napraw głównych i zakupem przez WKD 14 nowoczesnych pojazdów serii EN97 i zmianą napięcia w sieci trakcyjnej z 600 na 3000 V prądu stałego. Początkowo odstawiono osiem EN94 o numerach 06, 14, 19, 21, 22, 24, 30, 31.

Awaryjny następca i wydłużenie eksploatacji EN94

W 2012 r. ogłoszono dwa przetargi na złomowanie jednostek EN94. Pierwszy obejmował pojazdy o numerach 14, 21 i 22. Pojazdy te pocięto na tyłach lokomotywowni WKD w lipcu i sierpniu 2012 r. We wrześniu tego samego roku z kolei w ramach kolejnego przetargu pocięto pojazdy EN94-24 i 31.

W związku z odbiorami zespołów serii EN97 zaczęto także ograniczać naprawy rewizyjne jednostek EN94, gdyż w następnym roku planowano przełączenie napięcia w sieci trakcyjnej 3000V i tym samym całkowite wycofanie jednostek EN94 z eksploatacji.

Jednak problemy z nowymi składami EN97 spowodowały, że WKD postanowiła zatrzymać proces kasacyjny EN94 oraz skierowywać ponownie jednostki EN94 (którym nie wypadała jeszcze naprawa główna) do naprawy rewizyjnej.

W kolejnym roku odstawiano jedynie EN94, którym wypadała naprawa główna bądź zwiększony zakres naprawy rewizyjnej nie był opłacalny do przeprowadzenia. EZT-y te nie były kasowane, a jedynie służyły jako magazyn części zamiennych.

W 2014 r. ogłoszono przetarg na kasację odstawionych jeszcze w 2012 r. EZT-ów o numerach 19 i 30. Odstawiona od maja 2014 r. EN94-09 został sprzedana Ośrodkowi Szkoleniowemu Państwowej Straży Pożarnej w Pionkach do celów szkoleniowych i w sierpniu 2014 r. przewieziona pod stację Pruszków PKP, gdzie została załadowana na lawetę (każdy człon był transportowany oddzielnie) i przetransportowana do Pionek. Rok 2014 przyniósł także zakończenie napraw rewizyjnych w pełnym zakresie. Kolejne były już wykonywane systemem uproszczonym (np. bez malowania pudła), mającym jedynie na celu wydłużenie eksploatacji EN94 o kolejne miesiące. Naprawa ta została ukończona 17 lipca 2014 r. na zespole EN94-23. W wakacje 2014 r. odstawiono EZT EN94-10, 27, 28 i 37 zaś w listopadzie 2014 r. zakończono eksploatację najstarszej czynnej (od 1989 r.) jednostki EN94-03.

Na przełomie 2014 i 2015 r. do napraw rewizyjnych bez malowania zostały skierowane jednostki EN94-25 i 40. Rok 2015 przyniósł odstawienia kolejnych jednostek EN94. Były to pojazdy z numerami 04, 16, 32   i 33. W kwietniu tego samego roku pocięto pojazdy EN94-27 i 28, zaś w wakacje tego samego roku zezłomowano pojazdy o numerach 06, 10 i 13.

Lipiec 2015 r. przyniósł całkowite odstawienie jednostek EN94 (na okres wakacji) do zapasu z powodu prac remontowych na odcinku Komorów-Warszawa Śródmieście WKD i zmniejszonym zapotrzebowaniu na uruchamianą liczbę składów. W tym samym miesiącu odstawiono do kasacji pojazd EN94-15, zaś jeżdżący z tym EZT w parze EN94 o numerze 26 został skierowany do naprawy rewizyjnej. Wcześniej tj. od 2014 r. jednostki te planowo nie jeździły w weekendy i święta, kiedy również rozkład przewidywał uruchamianie zmniejszonej liczby pociągów kierowanych do ruchu.

Kiedy odejść przyjdzie czas

W sierpniu 2015 r. do naprawy rewizyjnej skierowano pojazd EN94-17, zaś pod koniec września EN94-34. Dzięki temu do końca eksploatacji EN94 w ruchu pasażerskim, umożliwiło to obsługę trzech obiegów przez tą serię pociągów. W 2015 r. ponownie wstrzymano proces likwidacji tych jednostek jednak tym razem powodem jest niska wartość złomu.

Kolejne jednostki odstawiono już w 2016 r. Były to EN94-08 i 39. Tym samym do końca eksploatacji, czyli do dnia 27 maja 2016 r. pozostały EZT (podano w parach) o numerach: 17+34, 23+26, 25+40. Ponadto w rezerwie od połowy kwietnia 2016 r. pozostawał pojazd EN94-35 (od czasu odstawienia EN94-08 z którą jednostka jeździła w parze).

Pod koniec kwietnia na WKD przybył nowy pojazd z NEWAG-u EN100-01 ( typ 39WE). W związku z tym i planowanym przybyciem w kolejnych miesiącach kolejnych 5 zespołów tej serii, WKD mając ograniczoną liczbę torów na terenie zaplecza WKD w Grodzisku, zmuszone było zdjąć z torów pudła odstawionych jednostek (wcześniej odłączając je od wózków) o numerach 08, 16, 32, 33, 37, 39.

Uroczyste pożegnanie zespołów serii EN94 rozpoczęto w sobotę, 21 maja 2016 r., kiedy to uruchomiono w drodze wyjątku w ramach rozkładu weekendowego dwa obiegi na EN94. W związku z tym na parach jednostek o numerach 17+34 i 25+40 pojawiły się pamiątkowe napisy dziękujące za 44-letnią eksploatację tej serii pociągów na WKD. Piątek, 27 maja 2016 r. był ostatnim dniem, w którym eksploatowano jednostki serii EN94. Tego dnia również zorganizowano specjalne 2 obiegi do obsługi jednostkami serii EN94 (ponownie jeździły duety jednostek 17+34 i 25+40 z okolicznościowymi napisami) zaś jednostki EN94-23+26 skierowano do Komorowa, gdzie służyły jako rezerwa. Ostatnim kursem, który obsłużyły EN94 to kurs o numerze „149” w relacji Warszawa Śródmieście WKD (19:05)-Grodzisk Mazowiecki Radońska (20:04). Pociąg ten był obsługiwany zespołami o numerach 17 i 34.

Emerytura

Na cele muzealne, zaraz po wycofaniu z eksploatacji, zachowano jednostkę EN94-40 którą to od lipca do września 2016 r. poddano pracom renowacyjnym o zakresie naprawy rewizyjnej, pozostawiając schemat z ostatniego okresu eksploatacji.                

Oprócz tego do zachowania dla celów własnych lub na sprzedaż przeznaczono jednostki z numerami: 17, 23, 25, 26, 34 i 35.

W sierpniu 2016 r. sprzedano jedyny z tej serii zespół o numerze 26. Przetransportowano go do Skierniewic, gdzie przy ul. Zwierzynieckiej znajduje się restauracja „Stacja Zwierzyniecka”. Pojazd tam pomalowano w nowy schemat malowania i rozpoczęto przygotowania wnętrza pojazdu do pełnienia roli kawiarni.

W 2017 r. ponownie rozpoczęto kasację jednostek serii EN94. W tym samym roku pocięto pojazdy z numerami 03, 04, 15 i 18, a rok później EN94-08, 33 i 39.

W 2019 r. pocięto ostatnie jednostki przeznaczone do likwidacji – EN94-16, 32 i 37. Dzięki staraniom Stowarzyszenia Klubu Miłośników EKD-WKD zachowano czoło EN94-16b, które zostało ucharakteryzowane na lata 80 przez pracowników Wydziału Napraw i Utrzymania Taboru WKD. Następnie pracownicy Wydziału Marketingu i Reklamy WKD podjęli się znalezienia firmy, która w odremontowanej, dawnej hali przeglądowej EKD z 1927 r. stworzyła wraz z pieczołowicie odremontowanym czołem EN94-16b jedyny w swoim rodzaju mural 3D. Pod koniec 2023 r. dodatkowo członkowie Stowarzyszenia Klubu Miłośników EKD-WKD podjęli się odtworzenia oświetlenia w zachowanej kabinie.

Z uwagi na brak zainteresowania pozyskaniem zespołów serii EN94 przez podmioty zewnętrzne, w sierpniu 2021 r. pocięto na złom EN94-23, a w grudniu 2022 r. EN94-35, zachowując, jednakże z tej ostatniej 2 czoła, które następnie w 2024 r. zostały przekazane Muzeum Kolei Helskiej na Helu oraz Stowarzyszeniu Klubowi Miłośników EKD-WKD.

W 2022 r. przypadała 50 rocznica od rozpoczęcia regularnej eksploatacji zespołów serii EN94. WKD posiadała wtedy oprócz muzealnej EN94-40, jeszcze oczekujące na dalsze decyzje zespoły o numerach 17, 25 i 34. Ostatni z nich ze względu na najlepszy stan techniczny, a także z uwagi na to, iż symbolicznie zakończył eksploatację zespołów serii EN94 na WKD, został wytypowany do renowacji do stanu fabrycznego i zasilenia kolekcji Izby Tradycji EKD/WKD. Renowację rozpoczęto w marcu 2023 r. i trwała ona do maja 2025 r. Wiązała się ona z dużą liczbą odtworzeń i pozyskaniem wielu nieprodukowanych już elementów.

W międzyczasie Stowarzyszenie Klub Miłośników EKD/WKD pozyskało grant na renowację zewnętrzną zespołu EN94-17, na którym został odtworzony schemat malowania po naprawie głównej w ZNTK Bydgoszcz z lat 90 XX w. Prace te przeprowadzono pomiędzy wrześniem, a grudniem 2024 r.

W tym czasie jedyny pozostający na WKD pojazd, który nie był przeznaczony do odrestaurowania, czyli EN94-25, służył jako dawca części dla obu remontowanych, zabytkowych EN94. W maju 2025 r. z uwagi na zakończenie prac renowacyjnych przy EN94-34 i pozyskaniem wszystkich niezbędnych elementów, pudło EN94-25 zostało pocięte na złom.

Podczas Nocy Muzeów z WKD, 17 maja 2025 r. zaprezentowano oficjalnie odrestaurowaną do stanu fabrycznego jednostkę EN94-34.

Tabela 1. Wykaz jednostek serii EN94:

1. 
2. 
3. 
4. 
5. 
6. 
7. 
8. 
9. 
10. 
11. 
12. 
13. 
14. 
15. 
16. 
17. 
18. 
19. 
20. 
21. 
22. 
23. 
24. 
25. 
26. 
27. 
28. 
29. 
30. 
31. 
32. 
33. 
34. 
35. 
36. 
37. 
38. 
39. 
40. 
41. 
42. 
43. 
44. 
45. 
46. 
47. 
48. 
49. 
50. 
51. 
52. 
53. 
54. 
55. 
56. 
57. 
58. 
59. 
60. 
61. 
62. 
63. 
64. 
65. 
66. 
67. 
68. 
69. 
70. 
71. 
72. 
73. 
74. 
75. 
76. 
77. 
78. 
79. 
80. 
81. 
82. 
83. 
84. 
85. 
86. 
87. 
88. 
89. 
90. 
91. 
92. 
93. 
94. 
95. 
96. 
97. 
98. 
99. 
100. 
101. 
102. 
103.